خط شریعتی، مظلوم پس از چهار دهه

علی کلائی: می گویند چهل سالگی سن کمال عقل است. در آیه ۱۵ سوره احقاف نیز بدان اشاره شده است که چهل سالگی سن به حد رشد رسیدن است. در قرآن مبین با ترجمه علی اکبر طاهری قزوینی اما این چهل سالگی را “سن تکامل عقل” بر شمرده است ونه دقیقا چهل سالگی. چه عدد دقیق باشد و چه اراده بر امر عام تکامل عقل، وقتی ۴۰ خزان گذشت، روزگار انگار نگاهی نو با چشم اندازی بالغانه خواهد افکند.

hhe252

از خرداد ۱۳۵۶ تا خرداد ۱۳۹۶ دقیقا ۴۰ سال راه است. ۴۰ سالی که نه از یک تولد (به ظاهر) که از یک مرگ (و باز هم به ظاهر) می گذرد. چه بر این باور باشیم که او در آن شب در ساوت همپتون انگلستان شهید شد و چه بر این نظر باشیم که او خود به مرگ طبیعی جهان ما را ترک کرد، نمی توانیم نپذیریم که او در تمام این ۴۰ سال پس از مرگش زنده بوده است. زندگی او را در خط به خط آثارش، در جلد به جلد مجموعه آثارش و در تک به تک مخاطبینش در تمام این چهل سال می توان دید. همین که هنوز کتابهای او، نه تنها در میهنش و به زبان مادری اش که در ترکیه، مالزی، کوزوو، در کشورهای عربی (در عراقش را از تنی چند از شیعیان عراقی اخیر شنیده ام) و … و به زبانهای محلی آن کشورها پر فروش است، نشان از آن دارد که دکتر علی شریعتی مزینانی، چهل سال پس از عروج، نه تنها در میهنش که در بسیاری از نقاط این کره خاکی، از کشورهایی با اکثریت مسلمان (از عبارت کشورهای اسلامی ابا دارم که هیچ کدامشان متاسفانه ربطی به اسلامی که شریعتی می شناخت و می گفت ندارند) تا ممالک دیگر غریب نیست. او برای مردم و توده های مسلمان و غیر مسلمان این کشور قریب است، هرچند که به نظر می رسد برای اهل قلم و کتابت سرزمینش به قدری کافی قریب نیست و انگار غربتش بیش از حد انتظار است.

Continue reading “خط شریعتی، مظلوم پس از چهار دهه”

عیسی (مسیح) چه می‌تواند به مسلمانان امروز بیاموزد؟

مصطفی آکیول | مترجم: علی کلائی

چه مشکلی با اسلام وجود دارد؟ چرا بسیاری از مسلمانان خشمگین در جهان از غرب نفرت دارند؟ چرا حکومت خودخوانده دولت اسلامی قوانین سخت‌گیرانه‌اش را بر اقلیت‌ها، زنان و کسانی که از دین خارج شده‌اند (یا به اصطلاح مرتد شده‌اند) تحمیل می‌کند؟ چرا تروریست ها به نام الله دست به قتل و کشتار می‌زنند؟

دهه‌هاست که بسیاری در غرب سوالاتی به مانند اینها را پرسیده و می‌پرسند. پاسخ‌ها متنوع‌اند. از ادعای اینکه در اسلام امروز هیچ مشکلی وجود ندارد، که این (پاسخ) بسیار تدافعی است تا ادعای اینکه اسلام به‌ذات و به خودی‌خود مشکلی بسیار بزرگ برای جهان است که این نیز غیر منصفانه و متعصبانه است.

خوشبختانه ناظران آگاه‌تر پاسخ‌های بی‌طرفانه‌تری را ارائه کرده‌اند: تمدن اسلامی که زمانی در جهان از همه پیشروتر و روشن‌اندیش‌تر بود، اخیرا دچار بحرانی حاد با عواقبی بسیار جدی و شدید گشته است.

Continue reading “عیسی (مسیح) چه می‌تواند به مسلمانان امروز بیاموزد؟”

حقوق بشر اسلامی و پارادوکس‌های ذاتی‌اش

علی کلائی: با گذشت حدود هفت دهه از تصویت اعلامیه جهانی حقوق بشر به مثابه پیمانی بین‌المللی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، هنوز هم نقض حقوقی که در اعلامیه جهانی و اسناد و کنوانسیون‌های بین‌المللی به رسمیت شناخته شده، در جهان فراگیر است.

syrian-2

این نقض حق و حقوق بشر در هر جای جهان به بهانه‌ای به وقوع می‌پیوندد و ناقضانش هر بار دلیلی برای آن دارند و با توجیه عمل خود گاهی حتی در ذات حقوق بشر تردید می‌کنند.

در این میان خاورمیانه و کشورهای اسلامی نیز مبتلا به درد نقض تمام عیار حقوق بشرند و علاوه بر ناقضان خانگی حقوق بشر در این مناطق، برخی کشورهای دیگر هم با این داستان همراه می‌شوند، چنان‌چه پیش و پس از دوران جنگ سرد، تجاوز و اشغال این سرزمین‌ها از سوی کشورهای قدرتمند جهان اتفاق افتاده و همچنان هم رخ می‌دهد.

مجموعه این عوامل در کنار رویکرد تقابلی نسبت به اعلامیه جهانی حقوق بشر، سبب شد که ۵۷ کشور اسلامی عضو سازمان کنفرانس اسلامی در ۲۱ ژوئیه ۱۹۹۰ در قاهره گرد هم بیایند و بیانیه ای ۲۵ ماده ای با عنوان “اعلامیه حقوق بشر اسلامی” تدوین کنند.

در ایران پساانقلاب بهمن ۵۷ نیز مسأله ترجیح حقوق بشر اسلامی بر اعلامیه جهانی حقوق بشر و تقابل این دو همواره مطرح بوده است. همچنین در اردیبهشت ماه ۱۳۹۰، محمدجواد لاریجانی، دبیر ستاد حقوق بشر قوه قضاییه، از تدوین «منشور اسلامی حقوق بشر» خبر داد. موضوعی که در مرداد ماه همان سال زهره الهیان، رییس وقت کمیته حقوق بشر مجلس ایران را بر آن داشت تا در نامه‌ای به دبیرکل سازمان ملل متحد خواستار بازنگری اسناد حقوق بشری با توجه به ادیان شود.

با همین نگاه، صادق آملی لاریجانی، رییس قوه قضاییه ایران آذر ماه سال ۱۳۹۲ اعلام کرد که «ما حقوق بشر اسلامی، قصاص، اعدام و محاربه را قبول داریم.»

کارتون از اسد بیناخواهی

این در حالی‌ست که ایران در حال حاضر رتبه دوم را در شمار اعدام‌ها در میان کشورهای جهان دارد و همچنین یکی از پنج زندان بزرگ جهان برای فعالان رسانه‌ای‌ست. با وجود این ایران جایزه حقوق بشر اسلامی می‌دهد.

اما آیا مفهوم «حقوق بشر اسلامی» امری پذیرفتنی‌ست؟ چگونه باید حقوق بشر اسلامی را فهم کرد؟

رادیو زمانه این پرسش‌ها را با چند تن از اندیشه‌ورزان و پژوهشگران دینی در میان گذاشته و پاسخ آن‌ها را جویا شده است. پاسخ‌های حسن یوسفی اشکوری، محسن کدیور، حسین قیومی، حسن فرشتیان، عبدالحمید معصومی تهرانی و  محمد‌جواد اکبرین را در ادامه می‌خوانید:

Continue reading “حقوق بشر اسلامی و پارادوکس‌های ذاتی‌اش”

چگونه حکومت های اسلامی جهل را تحمیل می کنند؟

مصطفی آکیول / ترجمه: علی کلائی

اخیرا چند روزی را در مالزی بودم. در آنجا برای سخن گفتن در باب انتشار نسخه مالایی کتابم به نام ” اسلام بدون افراط گرایی: حقوق یک مسلمان برای آزادی” رفته بودم. انتشار دهنده این کتاب که یک نهاد پیشروی اسلامی به نام “جبهه رنسانس اسلامی” است، برای من جلسات سخنرانی بسیاری را در کوالالامپور ترتیب داد. به مانند همه نویسندگان و مولفان، من از علاقمندی این موسسه به کتابم و همچنین بازخورد خوبی که از حاضران در جلسات و خوانندگان کتابم گرفتم بسیار خوشحال و خرسند بودم. اما امر دیگری برای من مشکل زا شد و فکرمیکنم این مشکل را بسیاری دیگر از نویسندگان و مولفان مسلمان نیز تجربه کرده اند. منتشر کننده کتاب من، نگران سانسور بود.
مشکلی که به من گفته شد این بود که دپارتمان گسترش و توسعه اسلام که بخشی دولتی است و “به هدف حفاظت از خلوص و اصالت ایمان و دیانت” (در مالزی) شکل گرفته، در صورت تشخیص این مسئله که این کتاب برخلاف سنت های اسلامی است و یا با بخشی از آن مخالفت دارد، می تواند کتاب را ممنوع کند. Continue reading “چگونه حکومت های اسلامی جهل را تحمیل می کنند؟”

ایستادگی دو محمد و یک نرگس/ علی کلائی

ایستادگی دو محمد و یک نرگس/ علی کلائی

Ali-Kalei[1]علی کلائی

انسان دشواری وظیفه است. شاید این سخن در ابتدا تنها کلماتی به نظر بیاید ردیف شده در پی هم و اثری از آثار بامداد شعر معاصر ایران. با معنایی که تنها توضیحی انسان شناختی را در ذهن متبادر کند. معنایی که به درد درک فلسفی و مفهوم سازی‌های نظری می‌خورد و انسان عینیِ گوشت و پوست و خون دار مشمولش نیست که حکایتش دیگر است؛ دیگری ورای فلسفیدن‌ها و نظریه پردازی‌ها.

اما روزگار ما انگار آدم‌هایی را ساخته است از جنس وظیفه. آدم‌هایی که مرغ حق اند. حق حق زدن برای انسانیت و برابری و آزادی. آن‌جا که به تعبیر امام سوم شیعیان در برابر بلا قرار می‌گیرند، از همان قلیل‌هایی هستند که اهل راه و مسیر و طریق‌اند. آدم‌هایی که شاید اگر نبودند، در روزگار تکنیک و ماشین و تکنولوژی و آد‌م‌های پیچیده‌ی هزار لایه و هزار رنگ، صداقت و صراحت و شجاعت و ایستادگی تبدیل به مفاهیمی می‌شد که می‌بایست در اسطوره‌ها و کتاب‌های تاریخی به دنبالشان گشت. خصلت‌هایی به مثابه خصلت‌های زمان و مکانی دیروزین که امروز باید گفت گشتم نبود، نگرد نیست!

این آدم‌ها قطعاً لازم النقداند. دیکته نویسانی هستند غیر معصوم که قطعاً غلط دارند اما اهل راه‌اند. حرکت کنندگانند نه نشستگان و خوابیدگان تاریخ. مذهبی‌اند. اهل مذهب راه‌اند و فاعلان فعل ذَهَبَ. تاریخ در حال حرکت و لوکوموتیوش همین‌ها را به یاد خود می‌آورد نه نشستگان و خوابیدگانی که زیر چرخ‌های این لوکوموتیو فراموشان شده‌اند.

نرگس محمدی به زندان می‌رود. فعال حقوق بشر. نائب رئیس کانون مدافعان حقوق بشر. فعال ملی مذهبی. کسی که شاید بار فعالیت یک جریان را روزها و ماه‌ها، یک تنه به دوش کشیده است. با تمام بیماری‌هایش. پنج قرص در روزش و خطر معلولیت بر اثر زندان و نبودن داروهایش. ایستاده و بی خطی بر چهره از پا پس کشیدگی. استوار. صدایش هنوز در سالگرد ستار بهشتی در گوش‌ها زنگ می‌زند. گاه فریادها شب تیره‌ی سکوت و سکون استبداد را می‌شکند. در روزگاری که همه هسته‌ای شده‌اند و منتظر التوافقان تاریخ اند، یکی مرغ حق می‌شود و از حق انسان می‌گوید. بانویی با دو فرزند که البته هم این مادر و هم پدر مبارز و اندیشمند این دو فرزند نمی‌خواهند فرزندانشان درگیر مسائل پدر و مادر شوند. بماند که برخی بی ملاحظگان (در بهترین حالت و تعریف) حرمت کودکی را دوربین به دست می‌شکنند و پدر تقی را در بیرون و مادر نرگس را در درون می آزارند. حرمت کودکی را باید پاس داشت. اگر پاس دارند. Continue reading “ایستادگی دو محمد و یک نرگس/ علی کلائی”

آینده روشنفکری اسلامی چیست؟ – سید فرید العطاس

دکتر سید فرید العطاس استاد دپارتمان جامعه شناسی دانشگاه ملی سنگاپور است. دراین گفتگو با موشین پاراری، دکتر فرید العطاس در باب موارد بسیاری سخن می گوید: دوگانگی شرق و غرب، استعمار زدایی از علم، پروژه اسلامی کردن علوم، سنت روشنفکری اسلامی و موارد دیگر.

download18

– ابتدا در مورد شما به عنوان یک روشنفکر می پرسم. آیا شما خود را بخشی از گفتگوی سنتی میان شرق و غرب می دانید؟

– این راه خوبی برای شروع بحث است. همانطور که می دانید من در خانواده ای به دنیا آمدم که در آن همواره بحث های روشنفکری بوده است. پدر من یک روشنفکر، جامعه شناس و یکی از پرچمداران جامعه شناسی در جنوب شرق آسیا و جهان سوم بود. همچنین یکی از منتقدین جدی امپریالیسم علمی بود و یکی از نقادان جدی سلطه فکر غربی بر فکر غیر غربی دانشمندان علوم اجتماعی بود. برای او مسئله ذهن اسیر کاملا جا افتاده و فهمیده شده بود؛ بنابراین من در دوران رشدم کاملا تحت تاثیر این مسئله بودم. از زمان نوجوانی از پدرم در باره ابن خلدون می شنیدم. با وجود اینکه چیزی درباره او نمی دانستم، مسئله ابن خلدون جالب و توجه برانگیز بود. اما بعدها زمانی که به دانشگاه رفتم با علاقه ای جدی در ارتباط با ابن خلدون خواندم و کار به جایی رسید که آغاز به نوشتن و انتشار مقالاتی در رابطه با او کردم. دو کتاب نیز در آینده دراین ارتباط منتشر خواهد شد. من در ارتباط با ابن خلدون کارهای بسیاری انجام داده ام و فکر می کنم بخش اعظمی از آن به دلیل تاثیر پدرم بر من بوده است. بخشی از علاقه من به ابن خلدون به دلیل تلاش برای گسترش ایده سنن غیر غربی و آوردن آنها به علوم اجتماعی است. بدین معنا این کاملا درست است اگر بگوییم من به دنبال ایجاد پلی میان تمدن ها هستم. زیرا سنت علوم اجتماعی ای که از غرب می آید را رد نمی کنم. من این کوته نظری ای که ادعای جهانی بودن می کند را نقد می کنم. سنت روشنفکری ما در حوزه علوم انسانی نیاز به غنی شدن بر اساس پیشرفت هایی که غرب دراین حوزه کرده است دارد. کسانی که سنت خود را به مانند سنت غربی می شناسند می بایستی به دنبال ایجاد امری جدید از میان آن باشند.

– پس بنابراین می توانیم شما را به طور مشخص به عنوان یک شرق شناس یا غرب شناس بشناسیم؟

– نه من این دسته بندی ها را نمی پذیرم زیرا یکی نقض کننده دیگری است. کسی که نه شرق شناس است و نه غرب شناس. زیرا شرق شناس یا غرب شناس خود مقصر ساخت فهمی غلط و یا ساختاری گیج کننده از دیگری است و قطعا من در هیچ کدام از این دسته بندی ها جای نمی گیرم و علاقه ای هم به این کار ندارم. و فکر میکنم ما می توانیم به طور حقیقی جهانی باشیم اگر به تمام اندیشه های نیک، صرف نظر از اینکه از کجا آمده اند باور داشته باشیم. پس ما اندیشه ها یا مفاهیم را بر اساس اینکه متعلق به چه نژاد، ملیت و یا حوزه تمدنی ای هستند گزینش نمی کنیم.
قطعا ریشه من در سنت ویژه ای به نام سنت اسلامی است که بر مبنای ارزشها و بر اساس علائقم است. اما وقتی وارد جامعه شناسی می شوید ارزشهای شما ممکن است برای علائق شما یا مباحثی که مطالعه میکنید تصمیم بگیرند و شما به سویی هدایت کنند که یافته ها و نتایج مطالعات شما در راستهای تاثیرات آن علائق و مسائلی مانند آن قراربگیرند. اما از منظر علمی برای من در کلیت فرایند مسئله مذهب مشخص کننده نیست. حقیقت مشخص کننده است. منظور من این است که وقتی به سوی انتخاب ایده ها و مفاهیم می رویم نمی توانیم بگوییم که خودمان را به اسلام محدود میکنیم. یا خودمان را به یک سنت مشخص محدود میکنیم. زیرا مفاهیم ابزار هستند. و هر ابزاری که برای تحلیل جوامع مفید است باید استفاده شود. اینکه از قرآن استخراج شده یا از ان استخراج نشده کاملا بی ربط و بی مورد است. شما نمی توانید ابزار مفهومی خاصی یا نظریه خاصی را به این دلیل که از قران استخراج نشده است رد کنید. اگر نظریه یا مفهومی مفید است و تولید دانش می کند و به زبان دیگر قانع کننده و نیاز حقیقت است بنا بر میزان قطعیت و تعریفی که از دانش در اسلام داریم باید مورد استفاده قرار بگیرد. حتی اگر صراحتی مبنی بر بودن این نظریه یا مفهوم در قران وجود نداشته باشد.

Continue reading “آینده روشنفکری اسلامی چیست؟ – سید فرید العطاس”

چرا مسلمانان باید بتوانند فیلم “نوح” را ببینند؟

مصطفی آکیول

ترجمه: علی کلائی

چیزی که مرا به این مسئله توجه داد و در جهان اسلام در وضعیت مدرن دیدم، گرایش به ممنوعیت همه چیز از جمله فیلم ها، کتابها، توئیت ها و چیزهایی از این قبیل است با این بهانه که با اسلام در تضاد است. این رویکرد استبدادگرایانه دراسلام حداقل از دیدگاه کسانی که به این دیانت باور دارند به رسمیت شناخته نشده است. این مسئله تنها مسلمانان را بی اطلاع و ساده لوح در واکنش هایشان نگاه می دارد. برای مخالفت مدلل با امری پس از همه چیز شما باید در ابتدا بدانید آن چیز چیست.

مقدمه مترجم: انگیزه ترجمه این مقاله برای من آن چیزی بود که در قبال فیلم رستاخیز و به تصویر کشیده شدن چهره عباس ابن علی روی داد. اینکه مذهبی های سنتی ما، مراجع و بخش های مذهبی سنتی جامعه به این مسئله حساس بودند و رویکردی منفی به این ماجرا داشتند. فیلم نوح اثر آرونوفسکی هم چنین واکنشی را در جهان اسلام برانگیخته است. باقی بحث را در نگاشته مصطفی آکیول نویسنده و روزنامه نگار اهل ترکیه و منتقد بنیادگرایی اسلامی بخوانید.

Continue reading “چرا مسلمانان باید بتوانند فیلم “نوح” را ببینند؟”